Merhaba sevgili öğrencilerim! Fen Bilimleri dersimizin bu bölümünde, günlük hayatımızdan örneklerle karşımıza çıkan bazı karışımları ayırma yöntemlerini öğreneceğiz. Hazırsanız, birlikte bu soruları adım adım inceleyelim ve çözelim.
1. Soru
Fatma o hafta sonu annesine kışlık salça yapımına yardım edecek. Salça yapımında kullanılacak domatesler iyice yıkanarak küçük parçalara bölündü. Bölünen domatesler birkaç gün kapta bekletilerek kabuklarından ayrılması sağlandı. Fatma tahta kaşıkla ara sıra domatesleri karıştırdı. 3-4 gün sonra domatesler ince delikli bir süzgeç yardımıyla süzülerek çekirdeklerinden ve kabuklarından ayrıldı. Daha sonra ince bir bez torbadan geçirilerek domatesin suyu süzüldü. Oluşan püre geniş bir kaba alınarak bir miktar tuz eklenip Güneş ışığı altında bir süre konuldu. Güneş ışığı altında birkaç gün bekletilen domates püreleri kullanıma hazır salça haline geldi.
Yukarıdaki metinle ilgili aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi söylenemez?
A) Karışımdaki maddelerin ayırmak için süzme yöntemi kullanıldı.
B) Maddenin içindeki suyun buharlaştırılması için Güneş ışığından yararlanıldı.
C) Karışımı oluşturan maddelerin özelliğine göre çeşitli ayırma yöntemleri kullanıldı.
D) Karışıma katılan tuzu ayırmak için süzme işlemi yapıldı.
Şimdi bu soruyu dikkatlice inceleyelim. Fatma’nın salça yaparken uyguladığı adımları gözden geçirelim.
Adım 1: Metinde domateslerin önce kabuklarından ayrıldığı ve sonra çekirdeklerinden ayrıldığı belirtiliyor. Bu ayırma işlemi için “süzgeç” kullanılmış. Süzgeç, katı maddeleri sıvıdan ayırmak için kullanılan bir araçtır ve bu işleme süzme denir. Bu nedenle A seçeneği metne uygundur.
Adım 2: Domates pürelerinin Güneş ışığında bekletilmesi, içindeki suyun buharlaşarak ayrılmasını sağlar. Bu da bir ayırma yöntemidir ve metinde de bu şekilde yapıldığı anlatılıyor. Bu nedenle B seçeneği de metne uygundur.
Adım 3: Metinde farklı ayırma yöntemlerinin kullanıldığı açıkça görülüyor. Süzme, buharlaştırma ve hatta belki de süzgeçten geçirme gibi farklı özelliklere sahip maddeleri ayırmak için farklı yöntemler kullanılmış. Bu da C seçeneğinin doğru olduğunu gösterir.
Adım 4: Metinde domates püresine tuz eklendiği belirtiliyor. Ancak tuzun bu karışımdan ayrılması için ayrıca bir işlem yapıldığına dair bir bilgi verilmiyor. Özellikle tuzun ayrılması için “süzme” işlemi yapıldığına dair bir ibare yok. Tuz, domates püresine lezzet vermek amacıyla eklenmiş olabilir ve ayrılması söz konusu olmayabilir. Eğer tuzun ayrılması gerekseydi, buharlaştırma gibi bir yöntem gerekebilirdi. Bu yüzden D seçeneği metinde anlatılanlara uymuyor.
Sonuç: Bu nedenle, metinle ilgili söylenemeyecek olan ifade D seçeneğidir.
Cevap: D
2. Soru
Aşağıdaki tabloda bazı karışımlar ve bu karışımları ayırmak için bazı yöntemler belirtilmiştir.
| Karışımın adı | Karışımı ayırmak için kullanılan yöntem |
| 1. Demir tozu-kum karışımı | Mıknatıslı ayırma |
| 2. Un-pirinç karışımı | Süzme ile ayırma |
| 3. Zeytinyağı-su karışımı | Yoğunluk farkı ile ayırma |
Buna göre bu maddelerle ilgili verilen yöntemlerden hangileri yanlıştır?
A) Yalnız 1
B) Yalnız 2
C) 1 ve 3
D) 2 ve 3
Sevgili öğrenciler, şimdi bu tabloda verilen karışımları ve ayırma yöntemlerini tek tek inceleyelim. Bakalım hangi eşleşmeler doğru, hangileri yanlış.
Adım 1: İlk karışımımız “Demir tozu-kum karışımı”. Demir, mıknatıs tarafından çekilen bir maddedir. Kum ise çekilmez. Bu nedenle demir tozunu kumdan ayırmak için mıknatıslı ayırma yöntemi kullanılır. Tabloda da bu şekilde belirtilmiş. Demek ki 1 numaralı eşleşme doğru.
Adım 2: İkinci karışımımız “Un-pirinç karışımı”. Un ve pirinç katı taneciklerdir. Bu ikisini birbirinden ayırmak için süzme yöntemi tek başına yeterli olmaz çünkü ikisi de katı. Süzme genellikle katı ve sıvıları ayırmak için kullanılır. Un ve pirinci ayırmak için tanecik boyutları farklıysa eleme yöntemi kullanılabilir. Ancak tabloda “Süzme ile ayırma” denmiş. Eğer bu bir karışım ise ve biz bu iki katı maddeyi ayırmak istiyorsak süzme tek başına yeterli değildir. Örneğin, pirinç ve un bir arada ise, ikisi de katı olduğu için süzgeçten ikisi de geçebilir veya ikisi de geçmeyebilir. Bu eşleşme yanlış görünüyor.
Adım 3: Üçüncü karışımımız “Zeytinyağı-su karışımı”. Zeytinyağı ve su birbirine karışmayan iki sıvıdır. Zeytinyağı sudan daha hafiftir, yani yoğunluğu daha azdır. Bu nedenle zeytinyağı suyun üzerinde birikir. Bu durumdan faydalanarak, ayırma hunisi gibi araçlarla yoğunluk farkından yararlanarak bu iki sıvıyı ayırabiliriz. Tabloda “Yoğunluk farkı ile ayırma” denmiş. Bu eşleşme doğru.
Adım 4: Şimdi hangi eşleşmelerin yanlış olduğunu bulalım. 1. ve 3. eşleşmeler doğruydu. Ancak 2. eşleşme, yani un-pirinç karışımının süzme ile ayrılması yanlıştır. Bu durumda yanlış olan sadece 2 numaralı eşleşmedir.
Sonuç: Bu maddelerle ilgili verilen yöntemlerden sadece 2 numaralı eşleşme yanlıştır.
Cevap: B
3. Soru
Aşağıdaki bilgilerde bazı kavramlar boş bırakılmıştır.
* Sıvı-sıvı karışımları ayırmada ………………………. yöntemi kullanılır.
* Yoğunlukları farklı karışım hâlindeki maddeleri ayırmak için ………………………. kullanılır.
* Suda çözünmüş katı maddeleri ayırmak için ………………………. yöntemi ile su karışımdan ayrılır.
Buna göre I, II ve III numaralı yerlere hangi kavramlar yazıldığında bilgiler doğru tamamlanmış olur?
I. A) Damıtma
B) Buharlaştırma
C) Damıtma
D) Ayırma hunisi
II. Buharlaştırma
Ayırma hunisi
Ayırma hunisi
Damıtma
III. Ayırma hunisi
Damıtma
Buharlaştırma
Buharlaştırma
Merhaba sevgili öğrenciler, bu soruda boşluk doldurma yapacağız. Her bir boşluğa hangi kelimenin geleceğini bilimsel bilgilerimize dayanarak bulacağız.
Adım 1: İlk boşluk için verilen cümle şu: “Sıvı-sıvı karışımları ayırmada ………………………. yöntemi kullanılır.” Birbirine karışabilen veya karışamayan sıvıları ayırmak için farklı yöntemler kullanabiliriz. Eğer karışamıyorlarsa (zeytinyağı-su gibi) yoğunluk farkıyla ayırma (ayırma hunisi) kullanılır. Eğer karışıyorlarsa ve kaynama noktaları farklıysa, damıtma yöntemi kullanılır. Ancak burada genel olarak “sıvı-sıvı karışımları” denmiş. Genellikle birbirine karışabilen sıvıları ayırmada damıtma, karışamayanları ise ayırma hunisi ile ayırdığımızı biliyoruz. Şıklara baktığımızda hem damıtma hem de ayırma hunisi var. Bir sonraki maddeye bakalım, belki ipucu verir.
Adım 2: İkinci boşluk için: “Yoğunlukları farklı karışım hâlindeki maddeleri ayırmak için ………………………. kullanılır.” Yoğunluk farkından yararlanarak ayırma yaptığımızı biliyoruz. Zeytinyağı ve su örneğinde olduğu gibi, yoğunluk farkı bize ayırma imkanı sunar. Bu tür ayırmalar için genellikle ayırma hunisi kullanılır. Ayırma hunisi, yoğunlukları farklı ve birbirine karışmayan sıvıları ayırmak için kullanılan bir araçtır. Bu durumda II. boşluğa “Ayırma hunisi” gelmeli. Şıklara baktığımızda B ve C seçenekleri II. madde için “Ayırma hunisi” diyor.
Adım 3: Üçüncü boşluk için: “Suda çözünmüş katı maddeleri ayırmak için ………………………. yöntemi ile su karışımdan ayrılır.” Suda çözünmüş katı bir maddeyi ayırmak istediğimizde, suyu buharlaştırarak katı maddeyi geride bırakırız. Bu yönteme buharlaştırma denir. Bu durumda III. boşluğa “Buharlaştırma” gelmeli. Şıklara baktığımızda C seçeneği III. madde için “Buharlaştırma” diyor.
Adım 4: Şimdi C seçeneğini bir bütün olarak inceleyelim.
I. Damıtma
II. Ayırma hunisi
III. Buharlaştırma
Bu seçeneklere göre ilk boşluğa “Damıtma” gelirse, “Sıvı-sıvı karışımları ayırmada damıtma yöntemi kullanılır.” cümlesi doğru olur (özellikle birbirine karışan ve kaynama noktaları farklı olan sıvıları ayırmak için).
İkinci boşluğa “Ayırma hunisi” gelirse, “Yoğunlukları farklı karışım hâlindeki maddeleri ayırmak için ayırma hunisi kullanılır.” cümlesi doğru olur.
Üçüncü boşluğa “Buharlaştırma” gelirse, “Suda çözünmüş katı maddeleri ayırmak için buharlaştırma yöntemi ile su karışımdan ayrılır.” cümlesi doğru olur.
Sonuç: Bu boşlukları doğru şekilde dolduran seçenek C seçeneğidir.
Cevap: C