Merhaba sevgili öğrencilerim! Ben sizin Fen Bilimleri öğretmeniniz. Bugün elimize geçen bu harika görseldeki soruları hep birlikte inceleyip çözeceğiz. Hazırsanız, ilk soruyla başlayalım!
—
**Aziz Sancar**
1946 yılında Mardin Savur’da doğan bilim insanı Aziz Sancar ilk ve ortaöğretimini burada tamamlamıştır. İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesinden birincilikle mezun olmuştur. TÜBİTAK bursuyla gittiği ABD’de biyokimya eğitimi almıştır. Eğitimini tamamlayıp yurda dönmüş ve memleketi Savur’da bir süre hekimlik yapmıştır. Daha sonra ABD’ye giderek moleküler biyoloji alanında çalışmalarına devam eden Aziz Sancar bura- da önemli buluşlar yapmış, pek çok ödül almıştır. DNA (hücredeki kalıtım materyali) onarım mekanizmaları konusunda yaptığı buluşlarla 2015 Nobel Kimya Ödülü’ne layık görülmüştür.
https://bilimteknik.tubitak.gov.tr
Bu kısımda Aziz Sancar hakkında bilgiler verilmiş. Bu bir soru değil, sadece bir bilgilendirme metni. Yani bu bölümü okuyup Aziz Sancar’ın hayatını, eğitimini, önemli başarılarını ve Nobel Ödülü’nü öğrendik. Fen Bilimleri dersinde bazen bu tür bilgilendirmelerle karşılaşırız, bu da konuyu daha iyi anlamamıza yardımcı olur.
—
**Gazi Yaşargil**
1925’te Diyarbakır Lice’de doğan Gazi Yaşargil aynı yıl ailesiyle birlikte Ankara’ya yerleşmiştir. İlk ve ortaöğrenimini burada tamamlamıştır. Daha sonra Almanya’da ve İsviçre’de tıp eğitimi almıştır. Geliştirdiği mikroteknikle beyin cerra- hisine büyük katkılarda bulunmuştur. 1950-1999 dönemi için bilim insan- larından tartışmasız bir biçimde “Yüzyılın Adamı” seçilmiştir. Kendisi kesin bir rakam verememekle birlikte 10 binden fazla beyin ameliyatı yaptığını tahmin ediyor. Gazi Yaşargil’in alanında kaleme aldığı pek çok kitabı ve makalesi bulunmaktadır.
https://services.tubitak.gov.tr
Bu bölüm de tıpkı Aziz Sancar bölümü gibi Gazi Yaşargil hakkında bilgiler içeren bir bilgilendirme metni. Gazi Yaşargil’in de nerelerde doğup büyüdüğünü, nerede eğitim aldığını, özellikle beyin cerrahisi alanındaki önemli çalışmalarını ve “Yüzyılın Adamı” seçildiğini öğrenmiş olduk.
—
**Mayoz ve Mitoz Karşılaştırılması**
Mayoz, bazı özellikleri sebebiyle mitozla benzerlik gösterir. Aşağıda verilen mitoz ve mayozun şematik çizimlerini karşılaştırınız. İki süreç de DNA’ların kendini eşlemesinden sonra çekirdek ve sitoplazma bölünmesi biçiminde gerçekleşir. Her ikisi de başlangıçtakinden daha fazla sayıda hücre- nin meydana gelmesiyle tamamlanır ancak iki tip bölünme arasında bazı farklılıklar vardır. En önemli fark, mitoz sonucunda ana hücreyle aynı sayıda kromozoma sahip hücreler meydana gelirken, mayoz sonucunda meydana gelen hücrelerin ana hücrenin yarısı kadar kromozoma sahip olmasıdır. Bunun nedeni, DNA’lar bir kez eşlendiği hâlde mitozdaki tek bir hücre bölünmesinin aksine mayozda art arda iki hücre bölünmesinin gerçekleşmesidir. Mitoz sonucunda iki yeni hücre meydana gelir. Ancak mayoz sonucu dört yeni hücre oluşur.
Bu kısım ise biraz daha farklı. Burada bize mitoz ve mayoz bölünmeleri karşılaştırmamız isteniyor. Metinde bu iki bölünme arasındaki benzerlikler ve farklılıklar anlatılmış. Şimdi bu metni ve aşağıdaki görselleri kullanarak soruları cevaplayacağız.
Görselde iki farklı hücre bölünmesi şeması var. Soldaki şema **Mitoz** bölünmesini, sağdaki şema ise **Mayoz** bölünmesini gösteriyor.
**Mitoz şemasına bakalım:**
* Başlangıçta ana hücremiz var ve üzerinde “2n” yazıyor. Bu, hücrenin normal sayıda kromozoma sahip olduğunu gösterir.
* Bu hücre bölünerek iki yeni hücre oluşturuyor.
* Bu iki yeni hücrenin üzerinde de “2n” yazıyor. Yani mitoz sonucunda oluşan hücreler, ana hücreyle aynı sayıda kromozoma sahip oluyor.
**Mayoz şemasına bakalım:**
* Başlangıçta yine ana hücremiz var ve üzerinde “2n” yazıyor.
* Bu hücre önce bölünerek iki tane hücre oluşturuyor. Bu iki hücrenin üzerinde “n” yazıyor. Yani kromozom sayısı yarıya inmiş.
* Sonra bu iki hücre tekrar bölünerek toplamda dört tane hücre oluşturuyor. Bu dört hücrenin üzerinde de “n” yazıyor. Yani mayoz sonucunda oluşan hücreler, ana hücrenin yarısı kadar kromozoma sahip oluyor.
Şimdi bu bilgileri kullanarak soruları çözelim.
—
**Soru 1:**
Mayozun, mitozdan temel farkı nedir?
Aşağıdaki seçeneklerden hangisi doğrudur?
a) Mitoz sonucunda oluşan hücre sayısı
b) Mayoz sonucunda kromozom sayısının yarıya inmesi
c) Her iki bölünmenin de farklı sayıda hücre oluşturması
d) Mayozun daha fazla zaman alması
Çözüm:
Bu soruda bizden mayoz bölünmesinin mitoz bölünmesinden en önemli farkını bulmamız isteniyor. Metinde bu fark açıkça belirtilmiş.
Adım 1: Metinde mitoz ve mayozun farklarına dikkat edelim.
Metnin sonlarına doğru şöyle bir cümle var: “En önemli fark, mitoz sonucunda ana hücreyle aynı sayıda kromozoma sahip hücreler meydana gelirken, mayoz sonucunda meydana gelen hücrelerin ana hücrenin yarısı kadar kromozoma sahip olmasıdır.”
Adım 2: Seçenekleri metindeki bilgilerle karşılaştıralım.
- a) Mitoz sonucunda oluşan hücre sayısı: Mitozda 2 hücre oluşur, mayozda 4 hücre oluşur. Bu bir farktır ama *temel* fark bu değildir ve seçenek “mayozun temel farkı” diye soruyor.
- b) Mayoz sonucunda kromozom sayısının yarıya inmesi: Metinde tam olarak bu ifade ediliyor. Bu, mayozun en belirgin ve önemli farkıdır.
- c) Her iki bölünmenin de farklı sayıda hücre oluşturması: Evet, mitozda 2, mayozda 4 hücre oluşur, bu bir farktır. Ama yine temel fark kromozom sayısıdır.
- d) Mayozun daha fazla zaman alması: Metinde mayozun daha fazla zaman aldığına dair bir bilgi verilmiyor.
Bu durumda, en doğru ve temel fark **mayoz sonucunda kromozom sayısının yarıya inmesidir**. Görseldeki şemalarda da bunu net bir şekilde görebiliriz. Mayozda “2n” olan kromozom sayısı, sonunda “n” oluyor.
Cevap: b
—
Umarım bu ilk soruyu anlamışsınızdır. Şimdi ikinci sorumuza geçelim.
—
**Soru 2:**
Aşağıdaki ifadelerden hangisi mitoz bölünmesi için doğrudur?
a) Mitoz sonucunda dört yeni hücre oluşur.
b) Mitozda kromozom sayısı yarıya iner.
c) Mitoz sonucunda ana hücre ile aynı kromozom sayısına sahip iki yeni hücre oluşur.
d) Mitoz bölünmesi sadece eşeyli üreyen canlılarda görülür.
Çözüm:
Bu soruda ise mitoz bölünmesiyle ilgili doğru olan ifadeyi bulacağız. Yine metindeki ve görsellerdeki bilgilerden faydalanacağız.
Adım 1: Mitoz bölünmesiyle ilgili metinde ve görseldeki bilgileri hatırlayalım.
Metinde şöyle deniyor: “Mitoz sonucunda iki yeni hücre meydana gelir.” Görseldeki mitoz şemasında da ana hücreden iki tane “2n” kromozomlu hücre oluştuğunu görüyoruz.
Adım 2: Seçenekleri teker teker inceleyelim:
- a) Mitoz sonucunda dört yeni hücre oluşur: Bu ifade yanlıştır. Metin ve görselde mitoz sonucunda 2 yeni hücre oluştuğu belirtiliyor. Dört yeni hücre mayoz sonucunda oluşur.
- b) Mitozda kromozom sayısı yarıya iner: Bu ifade de yanlıştır. Metinde “mitoz sonucunda ana hücreyle aynı sayıda kromozoma sahip hücreler meydana gelirken” deniyor. Yani kromozom sayısı yarıya inmez, aynı kalır.
- c) Mitoz sonucunda ana hücre ile aynı kromozom sayısına sahip iki yeni hücre oluşur: Bu ifade doğrudur. Hem metinde hem de görselde bu bilgi açıkça belirtiliyor.
- d) Mitoz bölünmesi sadece eşeyli üreyen canlılarda görülür: Metinde bu konuda bir bilgi verilmiyor. Ancak genel fen bilgimize göre mitoz bölünmesi eşeysiz üreyen canlılarda da görülür ve vücut hücrelerinin çoğalmasını sağlar. Bu yüzden bu ifade doğru değildir.
Yani, mitoz bölünmesiyle ilgili doğru olan ifade **ana hücre ile aynı kromozom sayısına sahip iki yeni hücrenin oluşmasıdır**.
Cevap: c
—
Harikasınız çocuklar! İki soruyu da başarıyla çözdük. Bu bilgiler aklınızda kalsın, çünkü hücre bölünmeleri fen bilimlerinin çok önemli konularından biri. Başka sorularda görüşmek üzere!