Merhaba sevgili öğrencilerim, bugün mayoz bölünmeyi adım adım birlikte öğreneceğiz. Hazırsanız başlayalım!
Mayozda Hücreler İki Kez Bölünme Geçirir
Mayoz bölünmesi, mitoz bölünmesine benzer evrelerden geçer. Ancak mayoz bölünmesi iki aşamada gerçekleşir ve bu aşamalara Mayoz I ve Mayoz II adları verilir. Mayoz bölünmesinin temel amacı, üreme ana hücrelerinden dört tane yavru üreme hücresi oluşturmaktır. Bu yavru hücrelerin kromozom sayısı, ana hücrenin yarısı kadardır.
Şimdi görsellerle bu süreci daha yakından inceleyelim:
a. Mayozdan önce hücre bölünmeye hazırlanır. DNA kendini eşler.
Bu ilk adımda, ana hücre bölünme için hazırlık yapar. En önemli hazırlık ise DNA’nın kendini eşlemesidir. Tıpkı bir kopyasını çıkarmak gibi düşünebilirsiniz.
b. Çekirdek zarı parçalanır. Homolog kromozomlar yan yana gelir. Homolog kromozomların kardeş kromatidleri arasında parça değişimi olur. Parça değişimi, bir homolog kromozom ile diğeri arasında gen alışverişi olması demektir. Parça değişimi nedeniyle mayoz sonunda meydana gelen üreme hücrelerinin taşıdığı kromozomlar, anne ve babadan genetik bilgiye sahip olur. Genetik yapıdaki bu farklılık, aynı tür canlıların birbirinden farklı kalıtsal özellikler göstermesine neden olur. Anne ve babanıza benzeyebilirsiniz fakat onların tıpatıp aynısı olamazsınız.
Bu aşamada, hücrenin içindeki çekirdek zarının ortadan kalktığını görüyoruz. Ardından, homolog kromozomlar, yani biri anneden diğeri babadan gelen kromozomlar, yan yana dizilirler. İşte bu noktada çok önemli bir olay gerçekleşir: Kardeş kromatidler arasında gen alışverişi olur. Bunu, iki farklı renkteki iplerin birbirine sarılıp bazı kısımlarını değiştirmesi gibi düşünebilirsiniz. Bu parça değişimi sayesinde, oluşan yeni üreme hücreleri hem anneden hem de babadan genetik materyal taşır. Bu da her bireyin kendine özgü özelliklere sahip olmasını sağlar. İşte bu yüzden hepimiz birbirimize benzeriz ama aynı değiliz!
c. Homolog kromozomlar, hücrenin ortasındaki düzlemde dizilir. Homolog kromozomlar iğ ipliklerinin yardımıyla hücrenin zıt kutuplarına doğru çekilir. Bu durumda kardeş kromatidler ayrılmadan birlikte hareket etmiş olur. Mitozda kardeş kromatidlerin ayrıldığını hatırlayınız.
Şimdi homolog kromozomlar, hücrenin tam ortasına bir sıra halinde dizilirler. Sonra, hücredeki iğ iplikleri bu kromozomları yakalayıp hücrenin karşıt kutuplarına doğru çekmeye başlar. Önemli bir nokta şu: Bu aşamada kromozomların üzerindeki kardeş kromatidler birbirlerinden ayrılmaz, yani bütün olarak çekilirler. Mitoz bölünmeyi hatırlarsanız, mitozda kardeş kromatidler ayrılıyordu. Burada durum farklı!
ç. Homolog kromozomlar birbirinden ayrılarak hücrenin zıt kutuplarına ulaşır.
Bir önceki adımdaki homolog kromozomlar, artık tamamen ayrılarak hücrenin zıt kutuplarına ulaşmış durumdalar.
d. Meydana gelecek yavru hücrelerin kromozom sayısı yarıya iner. Çünkü her hücre, her homolog çiftten birini alır.
Bu bölünme sonucunda oluşan hücrelerdeki kromozom sayısı, başlangıçtaki ana hücrenin yarısı kadar olur. Bunun sebebi, her homolog kromozom çiftinden sadece birinin yeni hücreye geçmesidir.
e. Bu evrenin sonunda sitoplazma bölünmesiyle birlikte n sayıda yani tek takım kromozom taşıyan iki hücre oluşur. Bu hücreler mayoz II ile bölünmeye devam eder.
Mayoz I bölünmesinin sonunda, ana hücre iki yeni hücreye bölünür. Bu yeni hücrelerin her birinde “n” sayıda kromozom bulunur. Yani kromozom sayısı yarıya inmiş olur. Bu iki hücre, mayoz bölünmesinin ikinci aşaması olan Mayoz II’ye geçmek için hazırdır.
Umarım bu adımları anlamışsınızdır. Eğer sorularınız olursa çekinmeden sorun!