Harika bir soru! Gel birlikte bu yeryüzü şekillerini resim üzerinde bir dedektif gibi arayıp bulalım. Hem eğleneceğiz hem de öğreneceğiz.
Soru: Verilen tanımlarla ilgili yeryüzü şekillerini ok işareti kullanarak yukarıdaki harita üzerinde bulunuz.
Çözüm:
Sevgili öğrencim, şimdi aşağıda tanımları verilen yeryüzü şekillerini teker teker inceleyip resimde nereye karşılık geldiklerini adım adım açıklayacağım. Sen de benimle birlikte resmi dikkatlice incele olur mu?
1. Ova
Tanım: Çevresine göre alçakta olan geniş düzlüklere ova denir.
Hadi resimdeki ovayı bulalım!
- Adım 1: Resimde dağlardan doğup denize doğru akan bir nehir (akarsu) var, değil mi?
- Adım 2: İşte o nehrin denize döküldüğü yerlere yakın, yeşil ve geniş bir düzlük göreceksin. Etrafındaki tepelere ve platoya göre daha alçakta kalıyor. İşte bu verimli ve geniş düzlük tam bir ova örneğidir.
2. Dağ, Sıradağ ve Tepe
Tanım: Çevresindeki araziye göre daha yüksekte olan ve zirveye kadar eğimli olan yeryüzü şekline dağ denir. Birbiri ardınca uzanan dağlara ise sıradağ denir. Yüksekliği çok fazla olmayan yerlere tepe denir.
Şimdi de yüksek yerleri bulalım.
- Adım 1: Resmin en arka kısmına, en yükseklere bak. Karlı, sivri uçlu, devasa yeryüzü şekilleri görüyorsun. İşte onlar dağlardır.
- Adım 2: Bu dağların sanki el ele tutuşmuş gibi art arda dizildiğini fark ettin mi? İşte bu duruma da sıradağ diyoruz.
- Adım 3: Dağların biraz daha önünde, daha alçak, daha yuvarlak hatlı yeşil yükseltiler var. Onlar dağlar kadar yüksek değiller. İşte bu sevimli yükseltiler de tepedir.
3. Akarsu ve Vadi
Tanım: Yağmur, kaynak veya eriyen kar sularıyla beslenerek bir yatak boyunca sürekli akan sulara akarsu denir. Akarsuyun yatağını aşındırarak oluşturduğu derin, uzun çukurlara vadi denir.
Suyun yolculuğunu takip edelim!
- Adım 1: Dağların arasından başlayıp kıvrıla kıvrıla denize doğru akan suyu gördün mü? İşte o bizim akarsumuz.
- Adım 2: Akarsuyun aktığı yola dikkatlice bak. Özellikle tepelerin ve platonun olduğu yerde, akarsu sanki toprağı oyarak kendine bir yol açmış. İki tepe arasında kalan bu “U” veya “V” şeklindeki derin yola vadi diyoruz. Akarsu, vadinin içinden akar.
4. Plato
Tanım: Akarsular tarafından derin olarak yarılmış, çevresine göre yüksekte olan geniş düzlüklere plato denir.
Plato, ovadan biraz farklıdır. Bakalım nasılmış.
- Adım 1: Resmin orta-sağ kısmında, etrafına göre yüksekte kalmış ama üzeri düz olan sarımsı bir arazi var.
- Adım 2: Akarsuyun bu yüksek düzlüğü derin bir şekilde yardığını ve içinden bir vadi oluşturduğunu görebilirsin. İşte bu yüksekteki geniş düzlüklere plato adını veriyoruz.
5. Ada ve Yarımada
Tanım: Etrafı sularla çevrili kara parçalarına ada denir. Üç tarafı denizle çevrili, bir tarafı karaya bağlı yeryüzü şekline yarımada denir.
Denizdeki kara parçalarını inceleyelim.
- Adım 1: Resmin altındaki denize bak. Suyun ortasında, karayla hiçbir bağlantısı olmayan küçük, yeşil kara parçaları göreceksin. Dört tarafı da suyla çevrili olduğu için onlara ada diyoruz.
- Adım 2: Şimdi resmin sağ alt köşesine doğru bak. Karadan denize doğru uzanmış büyük bir çıkıntı var. Dikkat edersen bu kara parçasının üç tarafı suyla çevrili ama bir ucu ana karaya bağlı. İşte bu şekle de yarımada denir.
6. Göl
Tanım: Karalardaki çukurluklarda birikmiş durgun sulara göl denir.
Denizden farklı bir su birikintisi bulalım.
- Adım 1: Resmin orta kısmında, karanın üzerinde, etrafı tamamen kara ile çevrili bir su birikintisi var.
- Adım 2: Bu suyun denizle veya okyanusla bir bağlantısı yok. Kendi halinde durgun bir su. İşte bu bir göldür.
7. Koy ve Körfez
Tanım: Göl ve denizlerin, kara içlerine doğru yaptığı küçük girintiye koy, büyük olanlarına körfez denir.
Denizin karaya doğru yaptığı girintilere bakalım.
- Adım 1: Resimdeki kıyı şeridini takip et. Denizin, karanın içine doğru küçük cepler gibi girdiği yerler göreceksin. Bu küçük ve şirin girintiler birer koydur.
- Adım 2: Akarsuyun denize döküldüğü yerin soluna doğru bakarsan, denizin karanın içine doğru daha büyük bir girinti yaptığını fark edersin. Koydan daha büyük olan bu girintiye de körfez diyebiliriz.
8. Deniz
Tanım: Okyanusların, kara içlerine sokulmuş kollarına deniz denir.
Ve son olarak…
- Adım 1: Resmin ön planındaki bütün o büyük, tuzlu su kütlesi denizdir. Adaları, yarımadayı ve kıyıları çevreleyen bu engin sular denizi oluşturur.
Umarım bu açıklamalarla resimdeki tüm yeryüzü şekillerini kolayca bulabilmişsindir. Coğrafya ne kadar keyifli, değil mi? Aferin sana!