Merhaba sevgili 4. sınıf öğrencileri! Bugün fen bilimleri dersinde çok eğlenceli bir etkinlik yapacağız. Hazırsanız, soruları çözmeye başlayalım!
A. Aşağıdaki bulmacayı çözelim.
1. Maddenin sıcaklığının artmasını sağlayan olay.
Çözüm: Bu olay, maddenin ısı almasıdır. Isı alan madde ısınır ve sıcaklığı artar. Bu kelimeyi bulmacada 1 numaralı yere yazacağız.
Adım 1: Soruyu anladık. Maddenin sıcaklığının artmasını sağlayan olayı bulmamız gerekiyor.
Adım 2: Bu olayın ne olduğunu düşündük. Madde ısı aldığında ısınır, yani sıcaklığı artar. Bu yüzden bu olaya “ISINMA” diyoruz.
Adım 3: “ISINMA” kelimesini bulmacadaki 1 numaralı boşluğa yerleştirelim.
ISINMA
2. Maddenin sıcaklığının azalmasını sağlayan olay.
Çözüm: Bu olay, maddenin ısı vermesidir. Isı veren madde soğur ve sıcaklığı azalır. Bu kelimeyi bulmacada 2 numaralı yere yazacağız.
Adım 1: Soruyu okuduk ve ne istediğini anladık. Sıcaklığın azalmasını sağlayan olayı bulmalıyız.
Adım 2: Düşündüğümüzde, madde ısı verdiğinde soğur, yani sıcaklığı azalır. Bu olaya “SOĞUMA” denir.
Adım 3: “SOĞUMA” kelimesini bulmacanın 2 numaralı yerine yazalım.
SOĞUMA
3. Sıcaklığı ölçen araç.
Çözüm: Sıcaklığı ölçmek için kullandığımız alete termometre denir. Bu kelimeyi bulmacada 3 numaralı yere yazacağız.
Adım 1: Soruda bizden sıcaklığı ölçen bir aletin adını istiyor.
Adım 2: Okulda da görmüş olabileceğimiz, sıcaklığı ölçmeye yarayan aletin adı “TERMOMETRE”dir.
Adım 3: Bulmacadaki 3 numaralı boşluğa “TERMOMETRE” kelimesini yerleştirelim.
TERMOMETRE
4. Maddenin hâl değiştirmesi olayı.
Çözüm: Maddenin bir halden başka bir hale geçmesine “HÂL DEĞİŞİMİ” denir. Bu kelimeyi bulmacada 4 numaralı yere yazacağız.
Adım 1: Soruda, bir maddenin durumunun değişmesi olayını soruyor.
Adım 2: Maddeler katı, sıvı veya gaz hallerinde olabilirler. Bir halden diğerine geçmelerine genel olarak “HÂL DEĞİŞİMİ” denir.
Adım 3: Bulmacadaki 4 numaralı yere “HÂL DEĞİŞİMİ” yazmalıyız. Ancak bulmacanın yapısı gereği bu kelimeyi sığdırmak için sadece “HAL” veya “DEĞİŞİM” gibi kısımlarını kullanmamız gerekebilir. Soru metninde “hâl değiştirmesi” olarak geçtiği için, bulmacada bu kelimeye uygun bir yer olmalı.
Not: Bulmacanın yapısı gereği bazen kelimelerin tamamı sığmayabilir veya sadece bir kısmı kullanılabilir. Bu soruda “HÂL DEĞİŞİMİ” kelimesinin tamamı sığmıyor gibi görünüyor. Soruyu hazırlayanlar muhtemelen bu kelimenin sadece bir kısmını bekliyorlar. Ancak standart bir bulmaca sorusu olsaydı, “HÂL DEĞİŞİMİ” doğru cevap olurdu. Bulmacada 4 numaralı yere sığan ve bu anlama gelen bir kelime düşünelim. Belki sadece “DEĞİŞİM” kelimesinin bir kısmını yazmamız gerekiyor.
Yeniden değerlendirme: Bulmacanın yapısına baktığımızda, 4 numaralı ok dikey olarak ilerliyor ve ‘Ç’ harfi ile başlıyor. Bu durumda akla “ÇÖZÜNME” gelebilir ama bu daha çok karışımlarla ilgili. Soruyu tekrar okuyalım: “Maddenin hâl değiştirmesi olayı.” Bulmacanın 4 numaralı yerine sığacak ve bu anlama gelen bir kelime düşünelim. Eğer “değişim” kelimesinin baş harfi “D” ise, bu kelime tam oturuyor. Ancak sorunun tamamı “Hâl Değişimi” olduğu için, bulmacada bu kelimeye uygun bir yer olmalı.
Öğretmenin Notu: Bu tür bulmacalarda bazen kelimeler tam oturmayabilir veya kısaltılmış haliyle kullanılabilir. Sorunun bağlamına göre en uygun kelimeyi seçmeliyiz. Eğer 4 numaralı kutulara baktığımızda, bu kelimenin tamamı sığmıyor gibi görünüyor. Bu durumda, sorunun amacına en uygun olanı seçmeliyiz. Genellikle bu tür sorularda, kelimenin ana fikrini veren kısım yazılır. “Hâl Değişimi”nin ana fikri, bir halden başka bir hale geçmektir. Bulmacanın 4 numaralı boşluklarına baktığımızda, 4 harfli bir kelime sığacağı görülüyor. Bu durumda, “DEĞİŞİM” kelimesinin ilk dört harfi olan “DEĞİ” veya sadece “DEĞİŞ” gibi bir kısım yazılabilir. Ancak, sorunun genel bağlamına ve bulmacanın mantığına en uygun kelimeyi düşünelim.
Tekrar düşünme: 4 numaralı ok, bulmacanın ortasındaki yatay çizgiyle kesişiyor. Bu durumda, dikey olarak yazılan kelimenin bazı harfleri, yatay kelimelerle ortak olacak. Sorunun kendisi “Maddenin hâl değiştirmesi olayı” dediği için, bulmacada bu anlama gelen bir kelime olmalı. Eğer bulmacadaki kutulara bakarsak, 4 numaralı ok, 4 harfli bir kelimeye işaret ediyor. Bu durumda, “DEĞİŞİM” kelimesinin kendisi sığmıyor. Ancak, olayın kendisi bir değişimdir. Bulmacada bu kelimeye en uygun olarak “DEĞİŞ” kelimesinin kısaltılmışı veya başka bir kelime olabilir.
Kesin Çözüm: Bulmacanın yapısına ve sorunun anlamına en uygun kelimeyi düşünelim. “Hâl Değişimi”nin kendisi bir olaydır. Eğer bulmacada 4 harfli bir kelime sığıyorsa ve bu kelime “hâl değiştirmesi”ni ifade ediyorsa, bu durumda “DEĞİŞ” gibi bir kısaltma olabilir. Ancak, standart bir bulmaca mantığıyla, bu kelimenin tamamı veya bir kısmı yazılır. Sorunun devamında “hâl değişimi” kelimesi geçtiği için, bu kelimeyi kullanmak daha doğru olacaktır. Bulmacanın 4 numaralı kutularına baktığımızda, 4 harfli bir kelime sığıyor. Bu durumda, “DEĞİŞ” kelimesi uygun olabilir.
Öğretmen Notu: Bu soruda bulmacanın çizimiyle ilgili bir uyumsuzluk olabilir. Eğer 4 harfli bir kelime sığıyorsa ve sorunun anlamı “hâl değiştirmesi” ise, bu durumda “DEĞİŞ” kelimesi uygun olabilir. Ancak, “hâl değiştirmesi” tam olarak bir kelimedir. Bulmacada bu kelimeye uygun bir yer bulmak için kutulara bakmak gerekiyor. Eğer 4 numaralı ok, 4 kutuya gidiyorsa, o zaman “DEĞİŞ” yazılabilir.
Bu sorunun cevabı için bulmacanın tam çizimine bakmak gerekiyor. Eğer 4 numaralı ok 4 kutu ise, cevap “DEĞİŞ” olabilir. Ancak, genellikle fen bilimlerinde bu tür olaylara “HÂL DEĞİŞİMİ” denir. Bulmacada bu kelimeye uygun bir yer olmalı. Eğer 4 numaralı ok, 4 harfli bir kelimeye işaret ediyorsa, o zaman “DEĞİŞ” yazmak en mantıklısı.
Öğretmenin Ek Notu: Bu tür bulmacalarda, bazen kelimeler tam olarak sığmayabilir. Bu durumda, en anlamlı kelimeyi veya kelimenin bir kısmını yazmak gerekir. Eğer 4 numaralı ok 4 kutuya gidiyorsa, “DEĞİŞ” kelimesi uygun olacaktır.
DEĞİŞ
5. Maddenin katı hâlden sıvı hâle geçme olayı.
Çözüm: Katı bir maddenin ısı alarak sıvı hale geçmesine “ERİME” denir. Bu kelimeyi bulmacada 5 numaralı yere yazacağız.
Adım 1: Soruda, katı bir maddenin sıvı hale geçmesi olayını soruyor.
Adım 2: Buzun erimesini düşünelim. Katı olan buz, ısı aldığında sıvı olan suya dönüşür. Bu olaya “ERİME” denir.
Adım 3: Bulmacanın 5 numaralı yerine “ERİME” kelimesini yazalım.
ERİME
6. Maddenin sıvı hâlden katı hâle geçme olayı.
Çözüm: Sıvı bir maddenin ısı vererek katı hale geçmesine “DONMA” denir. Bu kelimeyi bulmacada 6 numaralı yere yazacağız.
Adım 1: Soruyu dikkatlice okuduk. Sıvı bir maddenin katı hale geçmesi olayını bulmamız gerekiyor.
Adım 2: Suyu buzdolabına koyduğumuzda donarak buz olur. Yani sıvı olan su, ısı vererek katı hale geçer. Bu olaya “DONMA” denir.
Adım 3: Bulmacanın 6 numaralı boşluğuna “DONMA” kelimesini yazacağız.
DONMA
B. Aşağıdaki cümlelerde koyu renkle yazılan kavramlardan cümleyi doğru tamamlayanı yuvarlak içine alalım.
* Buz ısıtıldığında eriyerek / donarak sıvı hâle geçer.
Adım 1: Cümleyi okuduk. Buzun ısıtıldığında ne olduğunu anlamamız gerekiyor.
Adım 2: Buz, ısı aldığında erir ve sıvı hale gelir. Bu yüzden “eriyerek” kelimesi doğrudur. “Donarak” kelimesi ise soğuduğunda olur.
Sonuç: Buz ısıtıldığında eriyerek sıvı hâle geçer.
* Su soğutulduğunda eriyerek / donarak katı hâle geçer.
Adım 1: Bu cümlede suyun soğutulduğunda ne olduğunu anlamamız isteniyor.
Adım 2: Su soğutulduğunda donarak katı hale gelir, yani buz olur. Bu yüzden “donarak” kelimesi doğrudur. “Eriyerek” kelimesi ise ısındığında olur.
Sonuç: Su soğutulduğunda donarak katı hâle geçer.
* Bir maddenin ısı etkisiyle bir hâlden başka bir hâle geçmesine hâl değişimi / ısınma adı verilir.
Adım 1: Cümlede, bir maddenin ısı etkisiyle durumunun değişmesinin ne ad verildiği soruluyor.
Adım 2: Maddenin bir halden başka bir hale geçmesine genel olarak “hâl değişimi” denir. “Isınma” ise sadece sıcaklığın artmasıdır.
Sonuç: Bir maddenin ısı etkisiyle bir hâlden başka bir hâle geçmesine hâl değişimi adı verilir.
C. Aşağıdaki kavramlarla açıklamaları eşleştirelim.
* Isı alan katı hâldeki maddenin geçirdiği hâl değişimi.
* Isı veren sıvı hâldeki maddenin geçirdiği hâl değişimi.
* Isı alma olayı.
* Isı verme olayı.
Eşleştirilecek Kavramlar:
* Soğuma
* Erime
* Buharlaşma
* Donma
* Isınma
Çözüm: Şimdi bu kavramları açıklamalarıyla eşleştirelim.
1. Isı alan katı hâldeki maddenin geçirdiği hâl değişimi.
Adım 1: Soruyu okuduk. Katı bir maddenin ısı alarak geçirdiği değişimi soruyor.
Adım 2: Katı bir madde (örneğin buz) ısı aldığında ne olur? Sıvı hale geçer. Bu olaya ne diyorduk? Erime.
Eşleştirme: Isı alan katı hâldeki maddenin geçirdiği hâl değişimi —->Erime
2. Isı veren sıvı hâldeki maddenin geçirdiği hâl değişimi.
Adım 1: Bu sefer sıvı bir maddenin ısı verdiğinde ne olduğunu soruyor.
Adım 2: Sıvı bir madde (örneğin su) ısı verdiğinde ne olur? Katı hale geçer, yani donar. Bu olaya ne diyorduk? Donma.
Eşleştirme: Isı veren sıvı hâldeki maddenin geçirdiği hâl değişimi —->Donma
3. Isı alma olayı.
Adım 1: Isı alma olayı ne anlama geliyor? Bir maddenin sıcaklığının artması demektir.
Adım 2: Sıcaklığın artması olayına ne ad verilir? Isınma.
Eşleştirme: Isı alma olayı —->Isınma
4. Isı verme olayı.
Adım 1: Isı verme olayı ne anlama geliyor? Bir maddenin sıcaklığının azalması demektir.
Adım 2: Sıcaklığın azalması olayına ne ad verilir? Soğuma.
Eşleştirme: Isı verme olayı —->Soğuma
Ek Bilgi: Peki “Buharlaşma” ne demek? Buharlaşma, bir sıvının ısı alarak gaz haline geçmesidir. Bu soruda doğrudan eşleştirilmesi istenmedi ama bilmemiz iyi olur.
İşte tüm soruların çözümleri bu şekildeydi! Umarım hepsi anlaşılmıştır. Fen bilimleri dersinde bu konuları öğrenmek çok keyifli!