Merhaba sevgili öğrencilerim,
Ben 6. Sınıf Sosyal Bilgiler öğretmeniniz. Bugün birlikte, insanların neden belirli yerleri yaşamak için seçtiğini veya seçmediğini görseller üzerinden keşfedeceğiz. Bu, aslında binlerce yıldır atalarımızın yaptığı bir şey! Bir yeri evimiz olarak seçerken nelere dikkat ettiğimizi, doğanın bize sunduğu imkanları ve zorlukları düşüneceğiz.
Hadi bakalım, kitabımızdaki bu güzel etkinliği adım adım birlikte çözelim.
Soru 1: Görsellerde yer alan doğal çevreleri yaşam alanı olarak seçme ya da seçmeme nedenlerinizi ilgili alanlara yazınız.
Şimdi her bir görseli tek tek ele alıp, orası bizim yeni evimiz olabilir mi diye düşüneceğiz. Artılarını ve eksilerini bir liste yapalım.
Görsel 2.22: Çöl
Bu görselde uçsuz bucaksız kum tepelerinden oluşan bir çöl görüyoruz. Burada yaşamak ister miydik? Hadi düşünelim.
- Yaşam alanı olarak seçmem, çünkü:
- Su kıtlığı en büyük sorun olurdu. Hayatta kalmak için en temel ihtiyacımız olan suyu bulmak çok zor.
- Tarım yapamazdım. Bitki yetiştirmek için ne su ne de verimli toprak var.
- Gündüzleri aşırı sıcak, geceleri ise aşırı soğuk olur. Bu iklim koşullarına uyum sağlamak çok güçtür.
- Ulaşım çok zordur ve kum fırtınaları gibi doğal tehlikeler vardır.
Görsel 2.23: Sulak Alan / Ova
Burada yeşilliklerin ve suyun bir arada olduğu bir ova görüyoruz. Burası yaşamak için daha cazip görünüyor, değil mi?
- Yaşam alanı olarak seçerim, çünkü:
- Tatlı su kaynağı var. Bu, hem içmek hem de tarım yapmak için harika bir imkan.
- Topraklar verimli görünüyor. Tarım yaparak kendi yiyeceğimi üretebilirim.
- Hayvanlar için de iyi bir otlak alanı olabilir, yani hayvancılık yapabilirim.
- Seçerken dikkatli olurum, çünkü:
- Aşırı yağışlarda sel riski olabilir. Evimi su basmayacak daha yüksek bir yere yapmam gerekirdi.
Görsel 2.24: Bozkır / Kurak Arazi
Bu görselde çok az bitki örtüsü olan, kurak ve kayalık bir arazi var.
- Yaşam alanı olarak seçmem, çünkü:
- Toprak verimsiz görünüyor, bu yüzden tarım yapmak neredeyse imkansız.
- Görünürde bir su kaynağı yok.
- Ağaç olmadığı için ev yapmak veya yakacak odun bulmak zor olurdu.
- İklimi sert olabilir; rüzgara ve hava koşullarına karşı korunmasız bir yer.
Görsel 2.25: Deniz Kenarı / Sahil
Harika bir kumsal ve masmavi bir deniz! Pek çoğumuzun tatil için gitmek isteyeceği bir yer. Peki ya yaşamak için?
- Yaşam alanı olarak seçerim, çünkü:
- Denizden balık tutarak yiyecek ihtiyacımı karşılayabilirim (balıkçılık).
- Deniz, ticaret ve ulaşım için bir yol olabilir.
- İklimi genellikle ılımandır. Kışlar çok soğuk, yazlar çok sıcak geçmez.
- Seçerken dikkatli olurum, çünkü:
- Fırtına ve dev dalgalar gibi riskler olabilir. Evimi sahilden biraz daha içeride ve yüksekte kurardım.
Görsel 2.26: Karlı Orman
Her yerin bembeyaz karla kaplı olduğu bir kış manzarası. Çok güzel ama bir o kadar da zorlu görünüyor.
- Yaşam alanı olarak seçmem, çünkü:
- Kışları çok sert ve soğuk geçer. Isınmak büyük bir sorun olurdu.
- Kar yüzünden ulaşım ve yiyecek bulmak çok zorlaşır. Tarım yapmak yılın büyük bir bölümünde imkansızdır.
- Belki geçici olarak seçerdim, çünkü:
- Orman sayesinde yakacak odun ve barınak yapmak için malzeme bulabilirdim. Avcılık yapma imkanı da olabilirdi.
Görsel 2.27: Nehir Kenarı
Yeşillikler içinde akan sakin bir nehir. İnsanların tarih boyunca en çok yerleştiği yerlerden biri!
- Yaşam alanı olarak seçerim, çünkü:
- En önemli neden: Temiz ve bol su kaynağı var!
- Nehir kenarındaki topraklar (alızyonlu topraklar) çok verimlidir. Tarım için mükemmel bir yer.
- Nehir üzerinden ulaşım ve taşımacılık yapabilirim.
- Balıkçılık yapabilirim.
Görsel 2.28: Yağmur Ormanı / Tropikal Orman
Çok sık ve gür ağaçların olduğu bir orman görüyoruz. Canlılık fışkırıyor ama yaşamak kolay mı?
- Yaşam alanı olarak seçmem, çünkü:
- Aşırı sık bitki örtüsü yüzünden tarım yapacak alan açmak ve ulaşım sağlamak çok zordur.
- Sürekli yağış ve nem, hayatı zorlaştırabilir.
- Yabani ve tehlikeli hayvanlar olabilir.
- Seçerdim, çünkü:
- Avcılık ve toplayıcılık için bol miktarda kaynak (meyve, bitki, hayvan) sunar.
Görsel 2.29: Geniş ve Yeşil Düzlükler / Çayır
Uçsuz bucaksız, yemyeşil bir çayır. Göz alabildiğine düzlük.
- Yaşam alanı olarak seçerim, çünkü:
- Tarım yapmak için çok uygun. Geniş arazilere ekim yapabilirim.
- Hayvancılık için harika otlaklar var.
- Düz bir arazi olduğu için yerleşim yeri kurmak, yol yapmak çok kolaydır.
Görsel 2.30: Yüksek ve Sarp Dağlar
Sivri zirveleri olan, kayalık ve yüksek dağlar. Manzarası müthiş ama yaşam koşulları zorlu.
- Yaşam alanı olarak seçmem, çünkü:
- Arazi çok engebeli. Tarım yapacak düz alan bulmak neredeyse imkansız.
- Ulaşım çok zor ve tehlikelidir.
- Yükseklerde hava soğuktur ve oksijen azdır. İklim koşulları çok serttir.
- Çığ gibi doğal afet riskleri vardır.
- Belki seçerdim, çünkü:
- Dağlar, düşmanlara karşı doğal bir koruma ve sığınak sağlar.
Soru 2: Gözlem ve deneyimlerinizden hareketle yaşadığınız ildeki iklim ve yer şekillerinin nüfusa olan etkilerine örnek veriniz.
Bu soru, kendi yaşadığımız şehri düşünmemizi istiyor. Ben size iki farklı şehirden örnek vererek konuyu açıklayacağım. Siz de kendi şehrinizi bu örneklere göre düşünebilirsiniz.
Örnek 1: Konya’da yaşadığımızı düşünelim.
- Adım 1: Konya’nın yer şekilleri ve iklimi nasıldır?
Konya, çok geniş ve düz ovalara sahip bir şehrimizdir. Yer şekilleri sadedir. İklimi ise karasal iklimdir; yani yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve kar yağışlıdır.
- Adım 2: Bu durum nüfusu nasıl etkilemiş?
Düz araziler sayesinde tarım yapmak (özellikle tahıl tarımı) çok kolaydır. Bu yüzden Konya ve çevresinde çok sayıda köy ve kasaba kurulmuştur. Nüfus, tarım arazilerinin etrafında toplanmıştır. Şehir merkezi de yine bu düzlüğe kurulduğu için çok geniş bir alana yayılmıştır. Ulaşım (yol, tren yolu yapmak) kolay olduğu için şehir büyüyebilmiştir.
Örnek 2: Rize’de yaşadığımızı düşünelim.
- Adım 1: Rize’nin yer şekilleri ve iklimi nasıldır?
Rize, çok dağlık ve engebeli bir araziye sahiptir. Düz alanlar çok azdır ve genellikle dar bir sahil şeridinde bulunur. İklimi ise Karadeniz iklimidir; yani her mevsim bol yağışlı ve ılımandır.
- Adım 2: Bu durum nüfusu nasıl etkilemiş?
Dağlık arazi yüzünden insanlar evlerini ve köylerini denize yakın olan dar sahil şeridine ve vadi içlerine kurmuşlardır. Bu yüzden nüfus bu dar alanlarda yoğunlaşmıştır. Dağ yamaçlarında tarım yapmak zor olduğu için insanlar çay tarlaları için taraçalama (basamaklandırma) yöntemi kullanırlar. Nüfus, dağların yüksek ve sarp kesimlerinde ise çok seyrektir.
Gördüğünüz gibi, bir yerin dağlık ya da düz olması, ikliminin yağışlı ya da kurak olması, insanların nereye yerleşeceğini, neyle geçineceğini ve nüfusun ne kadar yoğun olacağını doğrudan etkiliyor.
Umarım bu açıklamalar konuyu daha iyi anlamanıza yardımcı olmuştur. Aklınıza takılan bir şey olursa her zaman sorabilirsiniz. İyi çalışmalar!