5. Sınıf Fen Bilimleri Ders Kitabı Cevapları Meb Yayınları 1.Kitap Sayfa 83
Harika bir etkinlik! Merhaba sevgili öğrencilerim, ben Fen Bilimleri öğretmeniniz. Şimdi hep birlikte kitabımızdaki bu güzel etkinliği adım adım inceleyip soruları cevaplayacağız. Bu etkinlik sayesinde “sürtünme kuvveti” adını verdiğimiz çok önemli bir konuyu daha iyi anlayacağız. Haydi başlayalım!
Kitabın Hareketini Gözlemleyelim
Bu etkinlikte bir kitabı önce doğrudan sıramızın üzerinde, sonra da altına kalemler koyarak hareket ettirdik. Bakalım bu iki durum arasındaki fark neymiş ve bize ne öğretiyormuş.
a. Hangi durumda kitabı daha zor hareket ettirdiğimizi yazalım.
Adım 1: İlk durumu hatırlayalım. Kitabı doğrudan sıranın üzerine koyup itmeye çalıştığımızda, kitap biraz zorlanarak hareket etti, değil mi? Sanki onu geriye çeken görünmez bir el vardı.
Adım 2: İkinci durumda ise kitabın altına yuvarlak kalemleri koyduk. Kalemler tekerlek gibi davrandı ve kitabı ittiğimizde çok daha kolay, adeta yağ gibi kayarak hareket etti.
Sonuç:
Kitabı birinci durumda, yani altında kalemler yokken çok daha zor hareket ettirdik.
b. Kitabın hareketini zorlaştıran etki hakkındaki düşüncelerimizi yazalım.
Adım 1: Kitabı sıranın üzerinde iterken hareketini zorlaştıran o “görünmez el” aslında fiziksel bir kuvvettir. Bu kuvvet, birbirine temas eden yüzeyler arasında oluşur ve harekete zıt yönde etki eder.
Adım 2: Bu kuvvete biz fende sürtünme kuvveti diyoruz. Sürtünme kuvveti, cisimlerin hareketini zorlaştırır. Kitap ile sıra yüzeyi birbirine sürtündüğü için bu kuvvet ortaya çıktı.
Sonuç:
Kitabın hareketini zorlaştıran etki, sürtünme kuvvetidir.
c. İlk durumda sürekli hareket ettirilseydi kitabın yüzeyinde meydana gelebilecek değişiklikler neler olurdu? Arkadaşlarınızla tartışalım.
Adım 1: Sürtünme kuvvetinin iki önemli etkisi olduğunu unutmayalım: aşınma ve ısınma. Tıpkı soğuk havalarda ellerimizi birbirine sürttüğümüzde ısınması gibi!
Adım 2: Eğer kitabı sıra üzerinde defalarca ve sürekli olarak ileri geri hareket ettirseydik, sürtünme nedeniyle hem kitabın alt kapağı hem de sıranın yüzeyi zamanla aşınırdı. Yani yıpranır, belki biraz rengi solabilir veya çizilebilirdi.
Adım 3: Ayrıca bu sürekli sürtünme, bir miktar ısı enerjisi ortaya çıkarırdı. Eğer dokunsaydık hem kitabın altının hem de sıranın yüzeyinin hafifçe ısındığını fark ederdik.
Sonuç:
Kitabın yüzeyinde aşınma (yıpranma) ve ısınma meydana gelirdi.
ç. Etkinlikte yaptığımız uygulama ile Fatih Sultan Mehmet’in gemiler üzerinde yaptırdığı uygulamalar arasındaki benzerlikleri arkadaşlarımızla paylaşalım ve tartışalım.
Adım 1: Tarihten bildiğimiz gibi, büyük komutan Fatih Sultan Mehmet, İstanbul’un fethi sırasında donanma gemilerini karadan yürüterek Haliç’e indirmiştir. Bu, o zamanın şartlarında inanılmaz bir olaydı!
Adım 2: Peki, tonlarca ağırlıktaki o devasa gemiler karada nasıl hareket etti? İşte burada bizim deneyimizdeki mantık devreye giriyor. Fatih Sultan Mehmet, gemilerin altına bizim kalemlerimiz gibi tekerlek görevi görecek yağlanmış büyük ağaç kütükleri dizdirmiştir.
Adım 3: Bizim deneyimizde kalemler, kitabın sırayla olan sürtünmesini azaltarak hareketi kolaylaştırdı. Fatih’in uygulamasında ise yağlı kütükler, gemilerin toprakla olan çok büyük sürtünme kuvvetini inanılmaz derecede azaltarak onların insan ve hayvan gücüyle çekilebilmesini sağladı.
Sonuç:
Her iki olaydaki temel benzerlik, sürtünme kuvvetini azaltarak çok ağır cisimlerin hareketini kolaylaştırma fikridir. Biz deneyde kitap için kalem kullandık, Fatih Sultan Mehmet ise gemiler için yağlı kütükler kullandı. İkisi de aynı harika fikre dayanıyor!
KÖPRÜ İSTASYONU
Şimdi de diğer etkinliğimize bakalım. Burada bir masanın halı ve mermer üzerindeki hareketini karşılaştırıyoruz.
Masanın hareketini engelleyen etken nedir? Düşüncelerimizi yazalım.
Adım 1: Resimlere baktığımızda masanın halı gibi pürüzlü bir yüzeyde daha zor, mermer gibi pürüzsüz bir yüzeyde ise daha kolay itildiğini anlıyoruz.
Adım 2: Halının yüzeyi ipliklerden dolayı girintili çıkıntılıdır, yani pürüzlüdür. Mermer yüzey ise çok daha kaygan ve pürüzsüzdür.
Adım 3: Masanın hareketini zorlaştıran etken, yine öğrendiğimiz gibi sürtünme kuvvetidir. Yüzey ne kadar pürüzlü olursa, sürtünme kuvveti o kadar fazla olur. Bu yüzden pürüzlü halı yüzeyi, masanın hareketine karşı daha fazla direnç gösterir. Pürüzsüz mermer yüzeyde ise sürtünme daha az olduğu için masa kolayca hareket eder.
Sonuç:
Masanın hareketini engelleyen etken, yüzeyin pürüzlülüğünden kaynaklanan sürtünme kuvvetidir.
Umarım tüm bu açıklamalar konuyu daha iyi anlamanıza yardımcı olmuştur. Unutmayın, sürtünme kuvveti hayatımızın her yerinde! Yürümemizi, yazı yazmamızı ve arabaların durmasını sağlayan da odur. Bir sonraki dersimizde görüşmek üzere!