Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sosyal bilgiler dersimizde “Nüfus ve Yerleşme” konusunu işleyeceğiz. Bu konuyla ilgili karşımıza çıkan soruları birlikte adım adım çözerek konuyu daha iyi anlayacağız. Hazırsanız başlayalım!
***
###
3. NÜFUS VE YERLEŞME
İnsanlar, hangi özelliklere sahip alanlara yerleşmeyi tercih eder?
İnsanlar, tarih boyunca ihtiyaçlarını kolayca karşılayabilecekleri alanları yerleşim yeri olarak seçmişlerdir. Bu tercihlerinde doğal ve beşerî unsurlar etkili olmuştur. Ülkemizde nüfus dağılımı; iklim, yeryüzü şekilleri ve su kaynakları gibi doğal unsurlar ile ulaşım, tarım, turizm, eğitim ve ticaret gibi beşerî unsurlara bağlı olarak farklılık göstermektedir. Sınırları belirli bir alan (köy, ilçe, il, bölge, ülke vs.) içerisinde yaşayan insan sayısına “nüfus” adı verilir. Dünyada olduğu gibi ülkemizde de nüfus dağılımı da farklılık göstermektedir. Şimdi gelin bu unsurların ülkemizde nüfus dağılımını nasıl etkilediğini birlikte inceleyelim.
Doğal Unsurlar
Yeryüzü şekilleri: Yeryüzü şekillerinin sade olduğu yerler yerleşme için uygundur. Ova ve platoların geniş yer kaplamasına bağlı olarak ülkemizde Bursa, Adana (Görsel 3.25), Konya ve Samsun gibi illerimizde de nüfus fazladır. Dağlık ve engebeli alanlar ise ekonomik faaliyetlerin yapılmasını zorlaştırır. Yeryüzü şekillerinin engebeli olduğu Hakkâri, Muş ve Artvin gibi illerimizde nüfus azdır.
İklim: Yerleşmeyi etkileyen önemli faktörlerden biri de iklimdir. Ülkemizde denize kıyısı olan yerlerde iklim daha yumuşak olması bu yerlerdeki nüfusu artırmıştır. Buna karşın karasal iklimin çok sert geçtiği Tunceli, Hakkâri (Görsel 3.26) ve Iğdır gibi şehirleri-mizde ise nüfus azdır.
Su kaynakları: Su, insan yaşamının devamı için en temel kaynaklardan biridir. Bu yüzden tarihin ilk dönemlerinden itibaren insanlar su kaynaklarının çevresini yerleşim alanı olarak tercih etmişlerdir. Sakarya Nehri’nin kenarına kurulan Sakarya (Görsel 3.27); Ceyhan ve Seyhan Nehirlerinin kenarlarına kurulan Adana’da nüfusun fazla olmasında su kaynaklarının da etkisi vardır.
74
3.25 Adana
3.26 Hakkâri-Yüksekova
3.27 Sakarya
***
Şimdi gelelim bu metinle ilgili olabilecek sorulara ve onların çözümlerine!
SORU 1: İnsanların yerleşme tercihlerini etkileyen doğal unsurlar nelerdir?
Çözüm:
Sevgili arkadaşlar, metinde bize insanların yerleşirken hangi doğal özelliklere dikkat ettikleri soruluyor. Metni dikkatli okuduğumuzda, doğal unsurların arasında yeryüzü şekilleri, iklim ve su kaynaklarının sayıldığını görüyoruz. Bu üç unsur, insanların bir yere yerleşip yerleşmeme kararında önemli rol oynar. Örneğin, düz ve geniş alanlar tarım yapmaya daha elverişli olduğu için insanlar buraları tercih edebilir. Ilıman iklimler de yaşam için daha uygun olabilir. Su kaynaklarının yakınında olmak ise hayatı kolaylaştırdığı için yine tercih sebebidir.
Sonuç: İnsanların yerleşme tercihlerini etkileyen doğal unsurlar; yeryüzü şekilleri, iklim ve su kaynaklarıdır.
***
SORU 2: Yeryüzü şekillerinin yerleşme üzerindeki etkisi nasıldır? Düz ve geniş alanlar ile dağlık ve engebeli alanlar için örnekler veriniz.
Çözüm:
Bu soruda bize yeryüzü şekillerinin insanları nasıl etkilediği ve bu konuda örnekler isteniyor. Metne göre, yeryüzü şekillerinin sade olduğu yerler, yani düz ve geniş alanlar, yerleşme için daha uygundur. Çünkü bu alanlarda tarım gibi ekonomik faaliyetler daha kolay yapılabilir. Metinde bununla ilgili olarak Bursa, Adana, Konya ve Samsun gibi illerimiz örnek verilmiş. Bu şehirler, geniş ovalara ve platolara sahip oldukları için nüfusları fazladır.
Diğer taraftan, dağlık ve engebeli alanlar ise ekonomik faaliyetleri zorlaştırdığı için yerleşme açısından pek tercih edilmez. Metinde bu tür alanlara örnek olarak Hakkâri, Muş ve Artvin gibi illerimiz gösterilmiş. Bu illerimizde nüfusun daha az olmasının sebebi de bu engebeli arazilerdir.
Sonuç: Düz ve geniş alanlar (ovalar, platolar) yerleşme için daha uygundur ve nüfus fazladır (örneğin: Bursa, Adana). Dağlık ve engebeli alanlar ise yerleşme için daha az uygundur ve nüfus azdır (örneğin: Hakkâri, Muş).
***
SORU 3: Ülkemizde iklimin nüfus dağılımını etkilemesine dair bir örnek veriniz.
Çözüm:
Arkadaşlar, bu soruda iklimin insanları nasıl etkilediğini anlamamız isteniyor. Metinde bize şöyle bir bilgi veriliyor: Denize kıyısı olan yerlerde iklim daha yumuşaktır. Yumuşak iklim, insanların daha rahat yaşamasını ve çeşitli ekonomik faaliyetlerde bulunmasını sağlar. Bu yüzden de bu tür yerlerde nüfus daha fazladır. Örneğin, ülkemizin kıyı bölgelerinde nüfusun iç kesimlere göre daha yoğun olduğunu söyleyebiliriz.
Tam tersine, karasal iklimin çok sert geçtiği yerlerde ise yaşam koşulları daha zordur. Bu durum, bu bölgelerdeki nüfusun az olmasına neden olur. Metinde buna örnek olarak Tunceli, Hakkâri ve Iğdır gibi şehirler gösterilmiş.
Sonuç: Denize kıyısı olan yerlerdeki ılık ve yumuşak iklim, bu bölgelerdeki nüfusun artmasına neden olurken, sert karasal iklimin hakim olduğu Tunceli, Hakkâri ve Iğdır gibi şehirlerde nüfus daha azdır.
***
SORU 4: Su kaynaklarının yerleşme üzerindeki önemini açıklayınız ve metinden bir örnek veriniz.
Çözüm:
Sevgili öğrenciler, su hayat demek! Bu yüzden insanlar tarih boyunca hep su kaynaklarının etrafına yerleşmişler. Metinde de bu durum çok net bir şekilde anlatılmış. İnsanların yaşamının devamı için suyun ne kadar temel bir kaynak olduğu belirtiliyor. Bu nedenle, insanlar ilk yerleşim yerlerini seçerken mutlaka su kaynaklarının yakınında olmasını tercih etmişler.
Metinde bununla ilgili güzel bir örnek de verilmiş: Sakarya Nehri‘nin kenarına kurulan Sakarya şehri, Ceyhan ve Seyhan Nehirleri‘nin kenarlarına kurulan Adana şehri gibi yerlerde nüfusun fazla olmasının temel sebeplerinden biri de bu su kaynaklarıymış.
Sonuç: Su, insan yaşamı için vazgeçilmez bir temel kaynak olduğu için, insanlar yerleşim yeri seçerken su kaynaklarının yakınında olmayı tercih ederler. Bu durum, Sakarya ve Adana gibi şehirlerde nüfusun yoğunlaşmasında etkili olmuştur.