Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün haritalar dünyasına bir yolculuk yapacağız ve haritaların dilini hep birlikte çözeceğiz. Hazırsanız, ilk sorumuzla başlayalım!
**Soru 1:** Kitabınızdaki 64 ve 65. sayfalarda bulunan haritayı inceleyiniz. Sizce bu haritada kullanılan renkler neleri ifade ediyor olabilir? Düşüncelerinizi arkadaşlarınızla paylaşınız.
**Çözüm:**
Haritalar, yeryüzündeki çeşitli bilgileri daha anlaşılır hale getirmek için renkler ve semboller kullanır. Bu haritada da farklı renklerin kullanıldığını görüyoruz. Genellikle haritalarda kullanılan renklerin belirli anlamları vardır:
* **Mavi renkler:** Deniz, göl, okyanus gibi su kütlelerini ifade eder. Denizin derinliği arttıkça mavinin tonu da koyulaşır.
* **Yeşil tonları:** Yükseltinin az olduğu yerleri, yani ovaları, düzlükleri gösterir. Deniz seviyesine yakın yerler açık yeşil, yükselti arttıkça koyu yeşil olabilir.
* **Sarı ve kahverengi tonları:** Yükseltinin arttığı yerleri, yani tepeleri, dağları gösterir. Yükselti arttıkça sarının tonu koyulaşır ve kahverengiye döner. Yüksek dağlar genellikle koyu kahverengi ile gösterilir.
* **Beyaz renk:** Genellikle çok yüksek rakımlı, karlı ve buzlu bölgeleri ifade eder.
Bu bilgiler ışığında, haritada gördüğünüz renklerin yeryüzünün farklı yükseltilerini, su kütlelerini ve yer şekillerini temsil ettiğini düşünebiliriz. Bu renkler sayesinde haritaya baktığımızda bir yerin deniz seviyesine yakın mı, yoksa yüksek bir dağlık bölgede mi olduğunu kolayca anlayabiliriz.
—
Şimdi de haritalarda karşımıza çıkan özel işaretlere bir göz atalım.
**Soru:** Aşağıdaki tabloda verilen işaretler ve semboller nelere karşılık gelmektedir?
**Çözüm:**
Haritalarda kullanılan işaretler, haritanın legenda (lejant) veya anahtar bölümünde açıklanır. Bu bölümde, haritada kullanılan sembollerin ne anlama geldiği tek tek gösterilir. Sizin gönderdiğiniz görseldeki işaretler ve anlamları şunlardır:
**İşaretler ve Anlamları**
*
o
- Nüfusu 100.000’e kadar
*
⚪
- Nüfusu 500.000’e kadar
*
◉
- Nüfusu 1.000.000’a kadar
*
◉
- Nüfusu 1.500.000’dan fazla
*
◎
- Nüfusu 2.000.000’dan fazla
*
⧈
- Nüfusu 3.000.000’dan fazla
*
- Ülke sınırı
*
- Çok şeritli yollar
*
- Otoyollar
*
- İnşa halinde otoyollar
*
- Yüksek hızlı, çift hatlı demir yolu
*
- Çok hatlı demir yolu
*
- Tek hatlı demir yolu
*
- Baraj ve baraj gölü
*
- Göl
*
- Akarsu
*
- Yükseklik değeri
Bu işaretler sayesinde haritada gördüğümüz bir noktanın nüfus yoğunluğunu, bir yolun türünü, bir su kaynağını veya bir yükselti değerini anlayabiliriz.
—
Şimdi de haritalarda karşımıza çıkan bir diğer önemli kavramı, ölçeği inceleyelim.
**Soru:** Haritalardaki küçültme oranına ne ad verilir? Diğer bir ifade ile ölçek, yeryüzündeki gerçek uzunluğun haritada kaç cm ile gösterildiğini ifade eder.
**Çözüm:**
Haritalar, büyük yeryüzü alanlarını küçük bir kağıt üzerine sığdırmak için küçültülerek çizilir. İşte bu küçültme oranına **ölçek** denir. Ölçek, haritada belirtilen bir mesafenin, yeryüzündeki gerçek mesafeye oranını gösterir.
Örneğin, bir haritanın ölçeği 1/1.000.000 ise, bu şu anlama gelir:
- Haritada 1 cm, yeryüzünde 1.000.000 cm‘ye karşılık gelir.
Bu da yeryüzünde 10 km‘ye denk gelir.
Haritada gördüğünüz bir uzunluğun gerçekte ne kadar olduğunu anlamak için bu ölçeği kullanırız. Haritanın sağ alt köşesinde genellikle bir ölçek çubuğu da bulunur. Bu çubuk üzerinde belirtilen mesafeler, gerçek mesafeleri gösterir.
—
Son olarak, haritalarda yer alan bazı önemli yeryüzü şekillerine ve bunların nasıl gösterildiğine bakalım.
**Soru:** Deniz ile karanın birleştiği yerde yükseltisi “0 (sıfır)” metre olarak kabul edilen yerler hangi renkle gösterilir?
**Çözüm:**
Deniz ve karanın birleştiği yer, yani kıyı şeridi, genellikle haritalarda belirli renklerle gösterilir. Soruda da belirtildiği gibi, deniz seviyesi yükseltisi “0 (sıfır)” metre olarak kabul edilir.
Haritalarda:
- Deniz, göl, akarsu gibi su kütleleri mavi renkle gösterilir.
- Deniz seviyesine yakın, yükseltisi az olan yerler ise yeşil ve yeşilin tonlarıyla gösterilir.
Dolayısıyla, deniz ile karanın birleştiği yerde yükseltisi “0 (sıfır)” metre olarak kabul edilen yerler, genellikle yeşil veya açık yeşil renklerle ifade edilir.
—
**Soru:** Yükseltinin arttığı yerlerde, yükseltinin çok fazla olduğu yerler hangi renkle gösterilir?
**Çözüm:**
Yeryüzündeki yükselti değişimlerini gösteren haritalarda, yükseltinin arttığı yerler farklı renklerle ifade edilir.
Bu haritada:
- Yükselti arttıkça yeşilin tonları yerini sarıya bırakır.
- Yükseltinin daha da arttığı, yani daha yüksek tepelerin ve dağların olduğu yerler ise kahverengi ile gösterilir.
Yükseltinin çok fazla olduğu, yani yüksek dağlık alanlar ise genellikle koyu kahverengi ile gösterilir. Bu renkler, haritaya bakan kişinin bir bölgenin engebeli mi yoksa düz mü olduğunu kolayca anlamasını sağlar.
—
Şimdi de görseldeki iki önemli yeryüzü şeklini inceleyelim:
**Soru 3.1:** Görsel 3.1’de gösterilen yeryüzü şeklinin adı nedir ve bu tür yerler nasıl oluşur?
**Çözüm:**
Görsel 3.1’de, etrafı ağaçlarla çevrili büyük bir su kütlesi görüyorsunuz. Bu yeryüzü şekli bir **göl**dür.
Göl Nedir?
Göl, karalar üzerinde çevresi kara ile kaplı olan, denizden ayrı, durgun veya yavaş akan büyük su birikintileridir.
Göller Nasıl Oluşur?
Göllerin oluşumu için farklı sebepler vardır. Görseldeki gibi karalar içindeki çukurlarda birikmiş durgun su kütleleri gölü oluşturur. Bu çukurlar, çeşitli doğal olaylarla oluşabilir:
- Tektonik hareketler (yer kabuğunun hareketleri)
- Buzulların erimesi ve aşındırması
- Volkanik patlamalar sonucu oluşan kraterler
- Akarsuların taşıdığı alüvyonların birikmesiyle oluşan set gölleri
- Denizlerin karadan ayrılmasıyla oluşan lagünler
Görsel 3.1’de gösterilen yerin adı Göl-Borçka Karagöl (Artvin) olarak verilmiş.
—
**Soru 3.2:** Görsel 3.2’de gösterilen yeryüzü şeklinin adı nedir ve bu tür yerler nasıl oluşur?
**Çözüm:**
Görsel 3.2’de, geniş ve düz bir alan üzerinde yer alan, etrafı yükseltilerle çevrili bir oluşum görüyorsunuz. Bu yeryüzü şekli bir **plato**dur.
Plato Nedir?
Plato, çevresine göre yüksekte kalmış, ancak üst kısmı genellikle düz veya hafif engebeli olan geniş düzlüklerdir. Platolar, dağlık alanlardan farklı olarak daha geniş bir yüzeye sahiptir.
Platolar Nasıl Oluşur?
Platoların oluşumunda farklı etkenler rol oynar:
- Akarsu aşındırması: Yüksekteki bir alanın akarsular tarafından derince yarılması ve çevresine göre yüksekte kalan düzlüklerin oluşmasıdır.
- Tektonik hareketler: Yer kabuğunun ani yükselmesiyle geniş alanların düz kalmasıyla oluşabilirler.
- Lav akıntılarının birikmesi: Volkanik faaliyetler sonucu çıkan lavların geniş alanlara yayılıp soğumasıyla oluşan volkanik platolar da vardır.
Görsel 3.2’de, akarsular tarafından derin bir biçimde yarılmış, çevresine göre yüksekte kalan düzlükler olduğu belirtilmiş. Bu nedenle bu tür yerlere “Plato” denir. Görseldeki yerin adı ise Plato-Perşembe Platosu (Ordu) olarak verilmiş.
Umarım bu açıklamalar haritaları daha iyi anlamanıza yardımcı olmuştur. Bir sonraki dersimizde görüşmek üzere!