Merhaba sevgili öğrencilerim! 5. Sınıf Sosyal Bilgiler dersimiz için hazırladığım bu etkinlikte yer şekillerini daha yakından tanıyacağız. Hazırsanız başlayalım!
—
**Hazırlık Çalışması**
Haritaları inceleyerek hangi bilgileri öğrenebilirsiniz? Düşüncelerinizi arkadaşlarınızla paylaşınız.
Bu soru, haritalara bakarak ne gibi bilgiler edinebileceğimizi düşünmemizi istiyor. Haritalar bize bir yerin coğrafi özelliklerini, yani dağlarını, ovalarını, denizlerini, şehirlerini, yollarını ve daha pek çok şeyini anlatır. Bu bilgileri arkadaşlarınızla konuşarak paylaşabilirsiniz. Örneğin, bir haritaya baktığımızda bir bölgenin dağlık mı yoksa düz mü olduğunu anlayabiliriz. Ya da bir ülkenin komşularını görebiliriz.
—
Yeryüzünde oluşan engebbe ve çukurların tümüne **yüzey şekilleri** denir. Bizler yakınımızda olan yüzey şekillerini rahatlıkla görebiliriz. Fakat daha geniş alanlarda ve uzaklarda olan yüzey şekillerini bulunduğumuz yerden görmek mümkün değildir. Dünya üzerinde bulunan herhangi bir yerde hangi yüzey şeklinin olduğunu öğrenmek istediğimizde bize haritalar yardımcı olmaktadır. Yeryüzünün tamamının ya da bir bölümünün kuş bakışı görünüşünün belli bir ölçek dâhilinde küçültülerek bir düzlem üzerine aktarılmasına **harita** denir. Bir çizimin harita olabilmesi için gerekli koşullar vardır. Bunlar;
* **Kuşbakışı görünüşe göre çizilmesi:** Haritası çizilecek yerin tam tepeden görünüşü dikkate alınmalıdır.
* **Bir düzlem üzerine aktarılması:** Yapılan çizimler düz bir alana (kâğıt, duvar, tahta vb.) aktarılmalıdır.
* **Belli bir ölçek dâhilinde küçültülmüş olması:** Yeryüzü şekilleri düz alan üzerine belli bir oranda küçültülerek aktarılmalıdır.
Haritalardaki küçültme oranına **ölçek** denir. Harita çizerken yeryüzü şekillerinin gerçek ölçüleri istenilen oranda küçültülür ve yeryüzü şekilleri çizim yapılacak alana sığdırılır. Ülkemiz yaklaşık 783.562 km² lik bir alana sahiptir. Türkiye’nin yeryüzü şekilleri, başka ülkelerle sınırları, ilçe ve il sınırları vb. konularda bilgi edinebilmek için Türkiye, istenilen oranda küçülterek düz bir alana aktarılır. Yükselti basamaklarına göre yeryüzü şekillerinin dağılışını gösteren haritalara **fiziki harita** denir. Aşağıda Türkiye’nin fiziki haritası verilmiştir. İnceleyiniz.
Bu kısımda bizlere “yüzey şekilleri” ve “harita” kavramları anlatılmış. Yüzey şekilleri dediğimizde, yerdeki dağlar, tepeler, ovalar, platolar, vadiler gibi aklımıza gelebilecek her türlü engebe ve çukurluklar aklımıza gelmeli. Harita ise bu yeryüzü şekillerinin küçültülerek bir düzlem üzerine aktarılmış hali. Harita olabilmesi için üç önemli şart var:
1. **Kuşbakışı çizim:** Sanki yukarıdan bir kuşun bakışıyla gibi çizilmeli.
2. **Düzleme aktarma:** Bir kağıt, duvar gibi düz bir yere çizilmeli.
3. **Ölçekli küçültme:** Gerçek boyutları çok büyük olduğu için harita üzerinde belli bir oranda küçültülerek çizilmeli ki biz de haritaya sığdırabilelim.
İşte bu küçültme oranına da **ölçek** diyoruz. Ve yükseltileri gösteren haritalara da **fiziki harita** deniyor. Alt tarafta da Türkiye’nin fiziki haritası var, onu dikkatlice inceleyebilirsiniz. Orada renklerin farklı yükseklikleri temsil ettiğini göreceksiniz.
—
Bu bölümdeki bilgilerle ilgili bir soru veya etkinlik olsaydı, onu da bu şekilde adım adım ve açıklayarak çözerdim. Umarım bu açıklamalarım anlaşılır olmuştur. Başka sorularınız olursa çekinmeden sorun lütfen!