Harika bir ünite sonu değerlendirme çalışması! Gel birlikte bu soruları adım adım, keyifli bir şekilde çözelim. Unutma, Fen Bilimleri etrafımızdaki dünyayı anlamak için harika bir maceradır!
A. Aşağıdaki soruların cevaplarını defterimize yazalım.
1. Maddeyi niteleyen özellikleri örneklerle açıklayalım.
Sevgili öğrencim, etrafımızdaki her şey bir maddedir. Kalemin, suyun, soluduğun hava… Hepsi birer madde. Bu maddeleri birbirinden ayırmak için kullandığımız özelliklere de niteleyen özellikler diyoruz. Tıpkı arkadaşlarını “uzun boylu”, “kıvırcık saçlı” diye tarif etmen gibi, maddeleri de özellikleriyle tarif ederiz. Hadi birkaç tanesine bakalım:
- Sertlik – Yumuşaklık: Bazı maddelere dokunduğumuzda şeklini kolayca değiştiremeyiz, onlar serttir. Mesela bir taş veya cam gibi. Bazıları ise kolayca ezilir, bükülür, onlar da yumuşaktır. Pamuk, oyun hamuru veya sünger gibi.
- Esneklik – Kırılganlık: Bazı maddeleri eğer, bükeriz ama bıraktığımızda eski hâline dönerler. Bunlar esnek maddelerdir. Paket lastiği en güzel örnektir. Bazı maddeler ise bükmeye çalıştığımızda veya yere düştüğünde hemen çatlar, parçalanır. Bunlara da kırılgan deriz. Porselen bir tabak veya bir cam bardak gibi.
- Pürüzlü – Pürüzsüz: Elimizle bir maddenin yüzeyinde gezindiğimizde, eğer girinti ve çıkıntılar hissediyorsak o madde pürüzlüdür. Ağaç kabuğu veya zımpara kâğıdı gibi. Eğer yüzeyi kaygan ve düz ise o madde pürüzsüzdür. Cilalı bir masa veya cam gibi.
2. Bireysel ya da gruplar hâlinde çalışırken hangi güvenlik önlemleri alınmalıdır? Üç tanesini yazalım.
Fen Bilimleri dersinde veya laboratuvarda deney yaparken güvende olmak en önemli şeydir. Tıpkı trafikte kurallara uymamız gerektiği gibi, burada da uymamız gereken kurallar var. İşte onlardan üç tanesi:
Adım 1: Öğretmenimizin izni olmadan hiçbir maddeye dokunmamalı, onları koklamamalı ve kesinlikle tatmamalıyız. Bazı maddeler bize zarar verebilir.
Adım 2: Deney yaparken öğretmenimiz istiyorsa mutlaka koruyucu gözlük, önlük ve eldiven gibi güvenlik malzemelerini kullanmalıyız. Bu malzemeler bizi olası tehlikelerden korur.
Adım 3: Çalışma alanımızı temiz ve düzenli tutmalıyız. Herhangi bir şey dökülürse hemen öğretmenimize haber vermeliyiz. Kırılacak malzemeleri dikkatli kullanmalıyız.
3. Maddenin hâlleri nelerdir? Örneklerle açıklayalım.
Maddeler doğada genellikle üç farklı şekilde, yani üç farklı hâlde bulunur. Bunlar katı, sıvı ve gazdır.
- Katı Hâl: Katı maddelerin belirli bir şekli vardır. Onları bir kaptan başka bir kaba koysak da şekilleri değişmez. Mesela silgin, kalemin, masan, buz… Bunların hepsi katı maddelerdir.
- Sıvı Hâl: Sıvı maddelerin ise belirli bir şekli yoktur. Hangi kabın içine konulurlarsa o kabın şeklini alırlar. Su, süt, meyve suyu, kolonya gibi maddeler sıvıdır.
- Gaz Hâl: Gaz maddelerin de belirli bir şekli yoktur. Bulundukları ortama tamamen yayılırlar. Genellikle onları göremeyiz ama varlıklarını hissederiz. Soluduğumuz hava, suyun buharlaşmasıyla oluşan su buharı, parfüm kokusu gaz hâlindeki maddelere örnektir.
B. Aşağıdaki ifadelerden doğru olanların başına “D”, yanlış olanların başına “Y” yazalım. Yanlış olan ifadelerin doğrusunu defterimize yazalım.
1. ( D ) Cam, sert bir maddedir.
Açıklama: Bu ifade doğrudur. Cam, kolayca çizilemeyen, bastırdığımızda şekli değişmeyen bir maddedir. Bu yüzden sert olarak nitelendirilir. (Ama unutma, sert olması kırılgan olmadığı anlamına gelmez!)
2. ( Y ) Kolonya, gaz hâlde bir maddedir.
Açıklama: Bu ifade yanlıştır. Kolonya şişenin içindeyken akışkandır ve konulduğu kabın şeklini alır. Bu özellikler sıvı maddelere aittir. Kolonyanın kokusunun etrafa yayılması, onun buharlaşarak gaz hâle geçmesiyle olur ama maddenin kendisi sıvıdır.
Doğrusu: Kolonya, sıvı hâlde bir maddedir.
3. ( D ) Peçete, yumuşak bir maddedir.
Açıklama: Bu ifade doğrudur. Peçeteye dokunduğumuzda ve onu elimizde buruşturduğumuzda kolayca şekil değiştirdiğini görürüz. Bu da onun yumuşak bir madde olduğunu gösterir.
4. ( Y ) Çaydanlıktan çıkan buhar, sıvı hâlde bir maddedir.
Açıklama: Bu ifade yanlıştır. Kaynayan sudan çıkan ve havaya karışan buhar, suyun gaz hâlidir. Ona su buharı deriz. Sıvı değildir, etrafa yayılan bir gazdır.
Doğrusu: Çaydanlıktan çıkan buhar, gaz hâlde bir maddedir.
C. Aşağıda verilen cümleleri, kutuda verilen sözcüklerden uygun olanları ile tamamlayalım.
1. Maddenin doğada üç hâli bulunur.
Açıklama: Az önce de konuştuğumuz gibi, maddeler doğada temel olarak katı, sıvı ve gaz olmak üzere üç farklı hâlde bulunurlar.
2. İçtiğimiz meyve suyu sıvı hâldedir.
Açıklama: Meyve suyu, su gibi akışkandır ve bardağın şeklini alır. Bu yüzden sıvı bir maddedir.
3. Camdan yapılan cisimler kırılgan maddelerdir.
Açıklama: Cam sert bir madde olmasına rağmen, bir darbe aldığında veya yere düştüğünde kolayca parçalanır. Bu özelliğe kırılganlık diyoruz.
4. Bilmediğimiz maddelerle uğraşırken güvenlik önlemlerine dikkat etmeliyiz.
Açıklama: Özellikle tanımadığımız maddelerle çalışırken kendimizi korumak çok önemlidir. Bu yüzden her zaman güvenlik kurallarına uymalıyız.
Umarım tüm açıklamalar anlaşılır olmuştur. Harika iş çıkardın