Merhaba sevgili öğrencilerim,
Bugün sizlerle “Maddenin Özellikleri” konusunu ne kadar öğrendiğimizi görmek için harika bir etkinlik yapacağız. Önümdeki bu çalışma kağıdını gelin hep birlikte, adım adım çözelim. Hazırsanız, başlıyoruz!
1. Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerlere kutudan seçeceğimiz uygun kelimeleri yazalım.
Öncelikle kutudaki kelimelerimize bir göz atalım: erime, sıvı, gaz, donma, tatma, donma, buharlaşma, saf madde, ısı, sıcak, soğuk, karışım. Şimdi bu kelimeleri doğru yerlere yerleştirelim.
a. Katı maddenin ısı alarak sıvı hâle geçmesine ……………….. denir.
Adım 1: Cümleyi dikkatlice okuyalım. Katı bir maddenin ısı alarak sıvıya dönüşmesinden bahsediyor. Düşünelim, bir buz parçasını (katı) avucumuza aldığımızda ne olur? Vücudumuzun ısısıyla eriyerek suya (sıvı) dönüşür.
Adım 2: Bu olayın adı kutudaki kelimelerden hangisi olabilir? Evet, doğru bildiniz! Bu olaya erime diyoruz.
Sonuç: Katı maddenin ısı alarak sıvı hâle geçmesine erime denir.b. Sıvı maddenin ısı vererek katı hâle geçmesine ……………….. denir.
Adım 1: Bu sefer tam tersi bir durum var. Sıvı bir madde ısı vererek yani soğuyarak katı hâle geçiyor. Suyu (sıvı) buzluğa koyduğumuzda ne olur? Isısını kaybeder ve donarak buza (katı) dönüşür.
Adım 2: Bu olayın adı nedir? Harikasınız! Bu olayın adı donma‘dır.
Sonuç: Sıvı maddenin ısı vererek katı hâle geçmesine donma denir.c. Sıvı maddenin ısı alarak gaz hâle geçmesine ……………….. denir.
Adım 1: Şimdi de sıvı bir maddenin ısı alarak gaz hâle geçmesini inceliyoruz. Anneniz makarnayı haşlamak için suyu (sıvı) ocağa koyduğunda, su ısınır ve bir süre sonra üzerinden dumanlar (su buharı, yani gaz) çıkmaya başlar.
Adım 2: Sıvının gaza dönüşmesi olayına ne ad veriyorduk? Tabii ki buharlaşma!
Sonuç: Sıvı maddenin ısı alarak gaz hâle geçmesine buharlaşma denir.ç. Maddeler doğada katı, sıvı ve ……………….. hâlde bulunur.
Adım 1: Maddenin hâllerini öğrenmiştik. Taş, tahta gibi maddeler katı; su, süt gibi maddeler sıvı idi. Peki soluduğumuz hava neydi?
Adım 2: Evet, o da maddenin üçüncü hâli olan gaz hâliydi.
Sonuç: Maddeler doğada katı, sıvı ve gaz hâlde bulunur.d. Erime ile ……………….. olayı birbirinden farklıdır.
Adım 1: Erime, katının sıvıya dönüşmesiydi. Bunun tam tersi olan olay neydi? Yani sıvının katıya dönüşmesi?
Adım 2: Bir önceki sorularda cevaplamıştık. Buzun erimesi ile suyun donması birbirinin zıttı olaylardır.
Sonuç: Erime ile donma olayı birbirinden farklıdır.e. Karışımı oluşturan ……………….. kendi özelliklerini korur.
Adım 1: Bir salata yaptığımızı hayal edelim. Salata bir karışımdır. İçine domates, salatalık, marul koyarız. Bunlar bir araya gelince domatesin tadı veya salatalığın rengi değişir mi? Hayır, değişmez.
Adım 2: İşte bu domates, salatalık gibi maddeler birer saf maddedir ve bir karışım oluşturduklarında kendi özelliklerini kaybetmezler.
Sonuç: Karışımı oluşturan saf madde kendi özelliklerini korur.f. Sıcak maddeden soğuk maddeye ……………….. akar.
Adım 1: Soğuk bir günde sıcak bir çay bardağını tuttuğumuzda elimiz ısınır. Bunun sebebi nedir? Çünkü bardaktaki sıcaklık, yani enerji, elimize doğru hareket eder.
Adım 2: Sıcak olandan soğuk olana doğru akan bu enerjiye biz ısı diyoruz. Unutmayın, sıcaklık bir ölçümdür, ısı ise bir enerjidir.
Sonuç: Sıcak maddeden soğuk maddeye ısı akar.g. Buza ısı verildiğinde ……………….. hâle geçer.
Adım 1: Bu soru aslında ilk sorumuzun bir benzeri. Buz katı bir maddedir. Ona ısı verdiğimizde, yani onu ısıttığımızda neye dönüşür?
Adım 2: Elbette suya, yani sıvı hâle geçer.
Sonuç: Buza ısı verildiğinde sıvı hâle geçer.ğ. Limonata ……………….. örneğidir.
Adım 1: Limonata nasıl yapılır? Su, limon suyu ve şeker bir araya getirilir. Yani birden fazla maddeyi birbiriyle birleştiriyoruz.
Adım 2: Birden fazla maddenin bir araya gelmesiyle oluşan yeni şeye ne diyorduk? Evet, karışım!
Sonuç: Limonata karışım örneğidir.
2. Aşağıda verilen karışımları ve bu karışımlara uygun ayırma yöntemlerini örnekte gösterildiği gibi eşleştirelim.
Şimdi de karışımları ayırma zamanı! Elimizde mıknatıs, süzme ve eleme yöntemleri var. Haydi doğru karışımla doğru yöntemi buluşturalım.
- Mercimek-su: Zaten örnek olarak verilmiş. Mercimekleri sudan ayırmak için bir süzgeç kullanırız. Su süzgeçten akar gider, mercimekler kalır. Bu yöntemin adı süzme‘dir.
- Un-pirinç: Un çok ince taneli, pirinç ise daha büyük tanelidir. Bu ikisini ayırmak için ne kullanabiliriz? Annelerimizin mutfakta kullandığı bir alet var… Evet, elek! Elek kullanarak unun aşağı dökülmesini, pirincin ise üstte kalmasını sağlarız. Bu yöntemin adı eleme‘dir.
- Toplu iğne-toprak: Toplu iğneler metalden yapılır ve mıknatıs tarafından çekilir. Toprak ise çekilmez. O zaman toprağın içindeki iğneleri toplamak için en kolay yol nedir? Tabii ki mıknatıs kullanmaktır!
- Demir tozu-kum: Bu da bir öncekiyle aynı mantıkta. Demir tozları mıknatıs tarafından güçlü bir şekilde çekilirken, kum çekilmez. Karışıma bir mıknatıs yaklaştırdığımızda demir tozlarını kolayca ayırabiliriz. Yöntemimiz yine mıknatıs.
- Patates kızartması-yağ: Kızgın yağın içinden patatesleri (katı) nasıl alırız? Delikli bir kepçe veya kevgir kullanırız. Yağ (sıvı) deliklerden akıp gider, patatesler kepçede kalır. Bu yöntem de bir çeşit süzme işlemidir.
- Toprak-çakıl taşı: Tıpkı un-pirinç karışımı gibi, burada da farklı büyüklükte iki katı madde var. Toprak ince, çakıl taşları ise büyüktür. Bunları ayırmak için en uygun yöntem, çakıl taşlarını üstte tutacak, toprağı ise geçirecek bir elek kullanmaktır. Yani yöntemimiz eleme‘dir.
Harika iş çıkardınız çocuklar! Gördüğünüz gibi Fen Bilimleri dersi, günlük hayattaki olayları anlamak için ne kadar da eğlenceli ve faydalı. Bir sonraki dersimizde görüşmek üzere!